Podmioty dokonujące operacji finansowych na rynku muszą zaakceptować związane z nimi i oddziałujące na przedsiębiorstwo w mniejszym lub większym stopniu ryzyko¹. Przed ryzykiem można się zabezpieczyć, stosując operacje hedgingowe.

Pojęcie hedgingu

Hedging oznacza działanie polegające na zabezpieczeniu się przed niepożądanymi zmianami cen instrumentów finansowych². Bezpośrednią przyczyną rozwoju hedgingu był wzrost podatności przedsiębiorstw na różne rodzaje ryzyka oraz fakt, że istniejące tradycyjne metody zabezpieczania się przed tym ryzykiem nie spełniały w sposób wystarczający swojej roli. W ramach operacji hedgingowych wyróżnia się 3 rodzaje transakcji zabezpieczających, tj. transakcje procentowe, walutowe i indeksowe³.

Pozycje przyjęte przez inwestorów korzystających z hedgingu (zabezpieczających się) są odwrotne w stosunku do pozycji przyjmowanych przez spekulantów, skłonnych do przyjmowania ryzyka w oczekiwaniu na ponadprzeciętne zyski. Spekulanci przejmują zatem ryzyko inwestorów korzystających z hedgingu na rynkach finansowych⁴.

Przedmiot operacji hedgingowych

Przedmiot operacji hedgingowych stanowią głównie instrumenty pochodne w formie kontraktów terminowych oraz kontraktów opcyjnych (opcji).

Instrumenty pochodne (derywaty) są instrumentami finansowymi, których cena (kurs) zależy od wartości instrumentów bazowych⁵.

Instrumentami bazowymi mogą być:

• papiery wartościowe (akcje, obligacje),
• indeksy giełdowe,
• stopy procentowe lub
• waluta⁶.

Stosownie do art. 2 pkt 18 ustawy o funduszach inwestycyjnych⁷, przez instrumenty pochodne rozumie się prawa majątkowe, których cena rynkowa zależy bezpośrednio lub pośrednio od ceny lub wartości papierów wartościowych, oraz inne prawa majątkowe, których cena rynkowa bezpośrednio lub pośrednio zależy od kształtowania się ceny rynkowej walut obcych lub od zmiany wysokości stóp procentowych.

Kontrakt terminowy jest umową, w ramach której strony (nabywca i sprzedawca-wystawca kontraktu) zobowiązują się do dokonania świadczeń o określonym charakterze, w określonym momencie w przyszłości, po ściśle określonej cenie (w przypadku fizycznej dostawy instrumentów bazowych) lub dokonania równoważnego rozliczenia pieniężnego. Z kontraktem terminowym związany jest zespół praw i obowiązków, jakie nabywają jego uczestnicy. Nabycie kontraktu terminowego jest równoznaczne z zajęciem długiej pozycji, zaś jego sprzedaż oznacza zajęcie krótkiej pozycji⁸.

Kontrakt opcyjny jest umową konsensualną⁹ i odpłatną, w ramach której jedna strona (wystawca opcji) jest zobligowana za wynagrodzeniem w postaci premii opcyjnej do zawarcia w ustalonym terminie w przyszłości umowy sprzedaży (opcja call) lub nabycia (opcja put) określonego instrumentu bazowego po ustalonej cenie, zaś druga strona (nabywca opcji) ma prawo do nabycia lub sprzedaży takiego instrumentu bazowego¹⁰. Tak więc, zgodnie z definicją opcji wystawca opcji ma obowiązek, zaś jej nabywcy przysługuje prawo do wypełnienia umowy.

Fundusze inwestycyjne i emerytalne

Operacje hedgingowe mogą być realizowane zarówno przez fundusze inwestycyjne (otwarte i zamknięte), jak i fundusze emerytalne. Wykonywanie tego typu czynności obwarowane jest jednak pewnymi uwarunkowaniami.

Stosownie do art. 3 ustawy o funduszach inwestycyjnych, fundusze inwestycyjne są osobami prawnymi, których wyłącznym przedmiotem działalności jest lokowanie środków pieniężnych zebranych w drodze publicznego (lub niepublicznego) proponowania nabycia jednostek uczestnictwa lub certyfikatów inwestycyjnych w określone papiery wartościowe, instrumenty rynku pieniężnego i inne prawa majątkowe. Fundusze inwestycyjne prowadzą działalność, ze szczególnym uwzględnieniem interesu uczestników transakcji, przestrzegając zasad ograniczania ryzyka inwestycyjnego.

Fundusze inwestycyjne otwarte zbywają jednostki uczestnictwa i dokonują ich odkupienia na żądanie uczestników funduszy. Z chwilą odkupienia jednostki uczestnictwa są umarzane z mocy prawa (art. 82 ustawy o funduszach inwestycyjnych).

W myśl art. 94 ustawy o funduszach inwestycyjnych, fundusz inwestycyjny otwarty może zawierać umowy, których przedmiotem są instrumenty pochodne, będące podstawą operacji hedgingowych pod warunkiem jednak, że:

• instrumenty pochodne są przedmiotem obrotu na rynku regulowanym na terenie RP, w państwie członkowskim UE lub na rynku zorganizowanym określonym w statucie funduszu,
• umowa ma na celu zapewnienie sprawnego zarządzania portfelem inwestycyjnym funduszu lub ograniczenie ryzyka inwestycyjnego związanego ze zmianą: kursów, cen lub wartości papierów wartościowych i instrumentów rynku pieniężnego, posiadanych przez fundusz lub które fundusz zamierza nabyć w przyszłości, kursów walut w związku z lokatami funduszu, wysokości stóp procentowych w związku z lokatami w depozyty, dłużne papiery wartościowe i instrumenty rynku pieniężnego,
• zawarcie umowy będzie zgodne z celem inwestycyjnym funduszu określonym w jego statucie.

Fundusz inwestycyjny otwarty może zawierać umowy mające za przedmiot również niewystandaryzowane instrumenty pochodne¹¹. Stosownie do § 11 ust. 1 rozporządzenia MF z 26.8.2004 r. w sprawie zawierania przez fundusz inwestycyjny otwarty umów, których przedmiotem są instrumenty pochodne, w tym niewystandaryzowane instrumenty pochodne (Dz.U. Nr 197, poz. 2021), fundusz inwestycyjny otwarty zawierający transakcje, których przedmiotem są instrumenty pochodne, w tym niewystandaryzowane instrumenty pochodne, zobowiązany jest dokonywać pomiaru ryzyk związanych z takimi instrumentami, a w szczególności:

• ryzyka rynkowego, związanego z niekorzystnymi zmianami poziomu kursów, cen lub wartości składników stanowiących bazę instrumentów pochodnych¹²,
• ryzyka niedopasowania wyceny instrumentu pochodnego do wyceny instrumentu bazowego,
• ryzyka rozliczenia transakcji,
• ryzyka płynności instrumentów pochodnych,
• ryzyka operacyjnego, związanego z zawodnością systemów informatycznych i wewnętrznych systemów kontrolnych.

Fundusze inwestycyjne zamknięte emitują, zgodnie z postanowieniami statutu, publiczne lub niepubliczne certyfikaty inwestycyjne (art. 117 ustawy o funduszach inwestycyjnych). Również one zgodnie z art. 145 ust. 1 pkt 5 ustawy o funduszach inwestycyjnych mogą lokować aktywa w instrumenty pochodne, w tym w niewystandaryzowane instrumenty pochodne, pod warunkiem jednak, że są one zbywalne.

Fundusz inwestycyjny zamknięty zawierający umowy, których przedmiotem są [...]