Wprowadzone od 1.1. 2007 r. zmiany do ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych w zakresie opodatkowania dochodów spółdzielni mieszkaniowych wywołały wiele emocji oraz głosów sprzeciwu w środowisku spółdzielców. W reakcjach i komentarzach opisujących skutki wspomnianych zmian pojawiały się przeróżne opinie, nawet o pozafiskalnych pobudkach takich działań, zmierzających do likwidacji tej formy aktywności gospodarczej. Jednocześnie w wielu spółdzielniach mieszkaniowych nowelizacja przepisów podatkowych została użyta jako argument uzasadniający podwyżkę czynszów. Dokładna analiza zmienionych przepisów każe się jednak zastanowić, czy w zaistniałej sytuacji zarządy spółdzielni, jak też zrzeszające je związki rewizyjne, wykazały się odpowiednim profesjonalizmem, czy też krzyki podnoszone są w celu zachowania istniejącego status quo i uzyskania dodatkowych korzyści w postaci podwyższonych opłat czynszowych.
Procedura ustalania wyniku finansowego oraz podstawy opodatkowania w spółdzielni mieszkaniowej
Spółdzielnie mieszkaniowe, zgodnie z ustawą z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych1 oraz postanowieniami statutów, oprócz działalności w zakresie gospodarki zasobami mieszkaniowymi (dalej: GZM), z reguły wykonują również inną działalność gospodarczą. Do końca 2006 r. obowiązywało całkowite zwolnienie dochodu spółdzielni mieszkaniowej (najpierw w ustawie, później w przepisach przejściowych), bez względu na źródło tego dochodu, o ile przeznaczony był on na cele związane z utrzymaniem zasobów mieszkaniowych i inne cele statutowe. Natomiast z początkiem 2007 r., w drodze nowelizacji ustawy z 15.2.1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych2, zwolnienie ograniczono tylko i wyłącznie do określonych dochodów (z gospodarki zasobami mieszkaniowymi) w ramach jednego źródła przychodów (działalność gospodarcza), z dodatkowym warunkiem (przeznaczenie na utrzymanie zasobów mieszkaniowych).
Celowo pomijając w tym miejscu dyskusyjne kwestie definicji zasobów mieszkaniowych, można stwierdzić, że opisana zmiana przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych wywołała reakcje ze strony środowiska spółdzielców, które w dużej mierze wydają się nieuzasadnione. Opór przeciwko zwiększeniu obciążeń fiskalnych można uznać za naturalny, jednak w tym konkretnym przypadku zarządy spółdzielni mieszkaniowych mogą mieć obawy albo z powodu nieznajomości lub braku umiejętności stosowania obowiązujących spółdzielnie przepisów o rachunkowości i podatkach, albo próbują utrzymać nieuzasadnione z punktu widzenia sprawiedliwości społecznej przywileje.
Punktem wyjścia analizy skutków zmian zasad opodatkowania dochodów spółdzielni mieszkaniowych jest określenie zasad ustalania wyniku finansowego, które dla omawianej grupy podmiotów cechują się pewną specyfiką. Jest to ważne przede wszystkim dlatego, że być może to właśnie nieprawidłowa praktyka w tym zakresie jest przyczyną nieporozumień w kwestii obaw o wzrost obciążeń fiskalnych.
Przede wszystkim w działalności spółdzielni mieszkaniowych rozróżnia się przychody i koszty z gospodarki zasobami mieszkaniowymi (GZM) oraz przychody z działalności innej niż GZM. Taki podział wynika z art. 6 ust. 1 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, zgodnie z którym różnica pomiędzy kosztami a przychodami GZM zwiększa odpowiednio koszty lub przychody tej gospodarki w roku następnym. Wydaje się jednak, że firmy doradcze, jak również niektórzy specjaliści3 w sposób nieodpowiedni odzwierciedlają ten ustawowy podział na gruncie rachunkowości spółdzielni mieszkaniowych. Otóż proponuje się, aby rozliczenie wyniku na działalności związanej z GZM prezentowane było w sprawozdaniu finansowym w sposób „bezwynikowy”, poprzez ujęcie odpowiednio straty w zakresie GZM jako rozliczeń międzyokresowych kosztów, dochodu natomiast – jako biernych rozliczeń międzyokresowych. Skutkiem stosowania takich procedur jest to, że wynik finansowy spółdzielni mieszkaniowej w rozumieniu ustawy z 29.9.1994 r. o rachunkowości4 kształtowany jest tylko i wyłącznie przez wynik na działalności innej niż GZM, natomiast wynik na działalności w zakresie GZM, poprzez rozliczenia międzyokresowe, przenoszony jest na kolejne okresy sprawozdawcze.
Analizując opisaną procedurę ustalania wyniku finansowego pod kątem regulacji ustawy o rachunkowości, można z całą stanowczością stwierdzić, że [...]